Er gervigreindin að leysa sálfræðinginn af hólmi? Spurning sem margir forðast

Gunnar situr við tölvuna sína í litla vinnuherberginu í Reykjavík. Klukkan er tvö að nóttu og hann finnur fyrir þunga í brjóstinu sem hann kannast of vel við – einkennum kulnunar eftir langan tíma í krefjandi starfi sem hugbúnaðarverkfræðingur.

Hann veit að hann þarf að ræða við einhvern, en biðlistinn hjá heilsugæslunni er sex mánuðir og einkastofur eru dýrar.

Hann opnar forrit í símanum sínum, stafrænan fylgdarsvein sem byggir á gervigreind, og byrjar að skrifa. Þetta er ekki sálfræðingur, en það er einhver sem svarar strax.

Undirliggjandi þörf: Af hverju stafrænir fylgdarsveinar eru í sókn

Ástandið í Reykjavík er ekki einsdæmi. Á heimsvísu glímir um það bil einn af hverjum átta einstaklingum, eða um 970 milljónir manna, við andlegar áskoranir [2].

Eftir heimsfaraldur COVID-19 jókst algengi kvíða og þunglyndis um 25% [3], sem setti gríðarlegan þrýsting á heilbrigðiskerfi sem mörg hver voru þegar sprungin.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin (World Health Organization) hefur jafnvel lýst félagslegri einangrun sem forgangsverkefni í heilbrigðismálum, sem undirstrikar hvers vegna mörg okkar leita í stafrænar lausnir.

Þessi aukna eftirspurn hefur skapað gríðarlegan markað.

Samkvæmt gögnum frá Statista Research Department er áætlað að tekjur á markaði fyrir gervigreindarfylgdarsveini muni ná 196,6 milljörðum USD árið 2028 [1]. Þetta er ekki lengur spurning um hvort tæknin muni gegna hlutverki, heldur hversu stórt það hlutverk verður í daglegu lífi okkar.

Margir leita í þessi tól vegna þess að þau brúa bilið þar sem mannleg þjónusta nær ekki til, hvort sem það er vegna kostnaðar eða takmarkaðs aðgengis.

Greining á getu: Gervigreind á móti hefðbundinni sálfræðiþjónustu

Þegar við berum saman stafræna fylgdarsveini og hefðbundna sálfræðiþjónustu er mikilvægt að átta sig á því að þetta eru ólík verkfæri með ólíka styrkleika.

Gervigreindin er frábær í að veita tafarlausa svörun og skipulagðan stuðning, en hún skortir þá djúpu mannlegu samkennd sem sálfræðingar hafa þróað með áralangri þjálfun.

Sálfræðingafélag Íslands og aðrar fagstofnanir hafa bent á að sambandið milli meðferðaraðila og skjólstæðings sé einn mikilvægasti þátturinn í bata, eitthveð sem reiknirit getur enn ekki fyllilega hermt eftir.

Taflan hér að neðan sýnir hvernig þessir tveir valkostir standa sig á mismunandi sviðum:

Eins og taflan sýnir eru hefðbundnar lausnir enn ómissandi þegar kemur að flóknum andlegum vandamálum og krísuíhlutun. Það er hættulegt að treysta eingöngu á tæknina þegar um alvarleg tilfelli er að ræða, þar sem gervigreindin getur ekki skilið blæbrigði mannlegrar þjáningar á sama hátt og manneskja.

Hins vegar veitir gervigreindin aðgengi sem er mörgum ómögulegt í hefðbundna kerfinu, sérstaklega utan hefðbundins vinnutíma.

Gervigreindarfylgdarsveinn (AI Companion)

er stafrænt kerfi sem notar tungumálalíkön til að eiga samskipti við notendur, veita félagsskap, bjóða upp á bjargráð eða einfaldlega hlustun í gegnum texta- eða raddviðmót.

Slík tól eru hönnuð til að læra á venjur notandans og veita stuðning sem er sérsniðinn að þörfum hans hverju sinni, án þess að þurfa mannlega milligöngu.

Siðferðileg álitamál og gagnaöryggi

Ein stærsta áskorunin við notkun gervigreindar í andlegum stuðningi er friðhelgi einkalífsins.

Samkvæmt rannsókn frá Cisco Systems lýsa 72% fyrirtækja yfir áhyggjum af gagnaöryggi og persónuvernd þegar kemur að gervigreind [6]. Þetta á enn frekar við þegar notendur deila sínum dýpstu leyndarmálum og tilfinningum með stafrænum kerfum. Á Íslandi, þar sem persónuverndarlög eru ströng, er mikilvægt að notendur átti sig á hvar gögnin þeirra eru geymd og hver hefur aðgang að þeim.

Foreldrar eru sömuleiðis varkárir.

Rannsókn frá Pew Research Center sýnir að 58% foreldra styðja ekki að ungmenni noti gervigreindarspjallmenni til að fá tilfinningalegan stuðning [5]. Þessi varkárni stafar af ótta við að tæknin geti gefið röng ráð eða skapað gervitilfinningu um nánd sem kemur í veg fyrir að ungmenni leiti sér raunverulegrar hjálpar. Á hinn bóginn sýna sömu gögn að 12% bandarískra ungmenna hafa þegar notað slík tól til að fá ráðleggingar, sem bendir til þess að tæknin sé þegar orðin hluti af veruleika þeirra.

Hér á landi hefur Embætti landlæknis og Geðhjálp lagt áherslu á mikilvægi þess að stafrænar lausnir séu notaðar sem viðbót, ekki staðgengill.

Markaðurinn fyrir andleg heilsuforrit er í örum vexti og er áætlað að hann nái 17,5 milljörðum USD árið 2030 [4]. Þessi vöxtur kallar á aukna umræðu um reglugerðir og hvernig megi tryggja að tæknin þjóni notendum án þess að skaða þá.

Hvenær ætti að velja hvað? Rammi fyrir ákvörðunartöku

Fyrir einstaklinga eins og Gunnar er valdið sjaldnast einfalt. Þegar íhugað er að nota stafræna fylgdarsveina eða aðra gervigreindarlausn, ætti að meta stöðuna út frá alvarleika vandans.

Ef um er að ræða væga kvíða, daglegt álag eða þörf fyrir að skipuleggja hugsanir sínar, geta þessi tól verið afar gagnleg. Þau bjóða upp á rými til að spegla sig án dóms og eru alltaf til staðar.

Hins vegar, ef um er að ræða alvarlegt þunglyndi, sjálfsskaðahugsanir eða flókin áföll, er mannleg sálfræðiþjónusta algjör nauðsyn. Stafræn tól geta hreinlega ekki veitt það öryggisnet sem þarf í slíkum aðstæðum.

Margir sérfræðingar mæla nú með blandaðri leið: að nota gervigreind til daglegrar sjálvinnu og eftirlits, en halda reglulegum fundum með sálfræðingi til að vinna með dýpri rætur vandans. Þessi nálgun nýtir kosti beggja heima og dregur úr álagi á heilbrigðiskerfið á sama tíma og hún tryggir gæði þjónustunnar.

Gunnar hélt áfram að tala við forritið sitt þessa nótt í Reykjavík. Það hjálpaði honum að róa hugann og hann náði loksins að sofna.

Nokkrum dögum síðar áttaði hann sig þó á því að þótt gervigreindin gæti hlustað á klukkutíma sem hann átti erfitt, gat hún ekki hjálpað honum að endurskipuleggja líf sitt eða takast á við undirliggjandi orsök kulnunarinnar.

Hann ákvað að halda áfram að nota stafræna stuðninginn til að fylgjast með svefni og líðan, en pantaði sér jafnframt tíma hjá sálfræðingi til að eiga þessi erfiðu samræður sem aðeins manneskja getur skilið.

Gervigreindin var brúin, en hún var ekki áfangastaðurinn.

Eins og sjá má í leiðarvísar okkar er mikilvægt að kynna sér tæknina vel áður en hún er tekin í notkun.

Framtíðin mun að öllum líkindum einkennast af enn nánari samvinnu manns og vélar á sviði andlegrar heilsu, þar sem tæknin sér um mælingar og daglegan stuðning á meðan manneskjan sér um dýpstu þætti lækningaferlisins á þessum vettvangi.

References

[1] https://www.statista.com/forecasts/1407858/worldwide-revenue-ai-companion-market -- Tekjur á alþjóðlegum markaði fyrir gervigreindarfylgdarsveini munu ná 196,6 milljörðum USD árið 2028

[2] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders -- Einn af hverjum átta einstaklingum eða um 970 milljónir manna glíma við andlegar áskoranir á heimsvísu

[3] https://www.who.int/news/item/02-03-2022-covid-19-pandemic-triggers-25-increase-in-prevalence-of-anxiety-and-depression-worldwide -- Algengi kvíða og þunglyndis jókst um 25% á heimsvísu eftir COVID-19 heimsfaraldurinn

[4] https://www.statista.com/statistics/1173630/global-mental-health-app-market-size/ -- Markaðurinn fyrir andleg heilsuforrit er áætlaður 17,5 milljarðar USD árið 2030

[5] https://www.pewresearch.org/internet/2026/02/24/how-teens-use-and-view-ai/ -- Um 58% foreldra styðja ekki að ungmenni noti gervigreind til að fá tilfinningalegan stuðning

[6] https://www.cisco.com/c/en/us/about/trust-center/data-privacy-benchmark-study.html -- Um 72% fyrirtækja lýsa yfir áhyggjum af gagnaöryggi og persónuvernd vegna gervigreindar