AI-fjölskyldumyndir á Íslandi: Varðveisluminni ættararfur á stafrænu tímabili

AI-fjölskyldumyndir: Varðveisluminni ættararfur á stafrænu tímabili

Móðir mín sagði mér alltaf frá þáverandi myndum af afa og amömmu sem hurfu í vatnsból. Hún hafði aðeins eina mynd af báðum saman – ógreinilega ljósmynd sem varð fyrir sólarljósi áður en hún fór til Litháens. Þetta var ekki einangruð saga. Í hverju íslensku heimili eru söguþráðar sem brotna á milli kynslóða, vegna þess að við búum á eyju með 370.000 íbúa, langt frá alþjóðlegum ljósmyndastúðum og dýrum ljósmyndunum.

En nú gerist eitthvað markvert. Tækni sem áður var aðeins aðgengileg fyrir ríka hefur nú komið til Íslands. Rafrænar ættmyndir, búnar til með gervigreind, eru að breyta því hvernig við varðveitum minningar.

Vandamálið sem enginn talar um

Þegar íslensk fjölskylda hugsar um ættmynd, hugsar hún um ýmislegt. Hversu dýrt er að fá góða ljósmynd. Hversu erfitt er að koma öllum saman á einn stað. Hversu mörg ár hafa liðið síðan síðasta myndataka var framkvæmd. En flestir vita ekki hversu mikil hætta er á að ættmyndir glatist algjörlega.

Á síðustu áratugum hafa margar íslenskar fjölskyldur misst mikilvægar myndir vegna tæknibreytinga. VHS-spólur sem ekki er lengur hægt að spila. Kodak-filmur sem hvítblænkuðu út. Harðir diskar sem bilið. Myndir á Facebook sem voru eyðilagðar vegna breytinga á vettvangi. Þetta er ekki framtíðarvandamál – þetta er núverandi veruleiki.

Rannsóknir sýna að aðeins fimmtán prósent íslenskra fjölskyldna hafa formlegt kerfi til að varðveita ættmyndir lengur en áratug. Restin treystir á tæki sem geta bilun, þjónustur sem geta hætt, eða einfaldlega mannlega gleymsku.

Lausnin: Gervigreind sem varðveitir ættararfinn

Ættmynd við íslensku landslagið

Gervigreindarmiðað ættmyndakerfi býður upp á að búa til myndir sem passa við íslenskar aðstæður. Þetta er ekki eins og að nota alþjóðlegan generator með myndabankahlutum. Ísland hefur einstakt landslag – háar sveipur, fossar, Grótta, Kirkjufell. Góður gervigreindarmyndavél getur samþætt fjölskylduna við þetta landslag á háum gæðum.

Þetta skiptir máli vegna þess að ættmynd er meira en andlitsmynd. Hún er söguþráður. Myndin af afa við fossinn sem hann elskaði, af ömmu í íslenskri útvortiskyrtu, af börnum við sjávarmálana á Suðurnesjum – þetta eru ekki aðeins myndir, heldur vitnisburður um lífshlaup.

Varðveislutækni sem varir

Önnur mikilvæg forrita er sú að gervigreindmyndir eru ekki háðar efnislegum skemmdum. Þær eru geymdar í skýi, hægt er að endurframleiða þær í hvaða stærð sem er, og þær missa ekki gæði með tímanum. Þetta er grundvallarmunur á rafrænum og efnislegum myndum.

Auk þess getur gervigreindasamþætting búið til margar útgáfur af sömu mynd – svart-hvít fyrir formlega notkun, litaða fyrir útprentun, tónaða fyrir veggefni. Þetta tryggir að fjölskyldan hafi alltaf aðgang að réttu myndefni fyrir hvaða tilefni sem er.

Samfélagslegur þáttur

Margir halda að ættmyndataka sé einungis einkamál. En raunin er önnur. Á Íslandi, þar sem ættasambönd eru sterk og fjöldi fólks flytur erlendis, verða ættmyndir mikilvægt tengslanet. Gervigreindarkerfi geta hjálpað fjölskyldum að búa til sameiginlegan safn sem allir hafa aðgang að, óháð búsetu.

Þetta er sérstaklega mikilvægt fyrir íslenskar fjölskyldur sem búa úti. Tugþúsundir Íslendinga búa erlendis, margir með takmarkaðan aðgang að íslenskum ljósmyndurum. Með gervigreind geta þær búið til ættmyndir sem hafa íslenskan keim – jafnvel þótt þær hafi ekki búið á Íslandi í áratugi.

Raunveruleg útfærsla fyrir íslenskar fjölskyldur

Skref eitt:

Söfnun eldri mynda

Byrjaðu á að safna öllum tiltækum myndum af ættinni. Ekki aðeins nýjum heldur einkum þeim eldri. Mörg gömul ljósmynda­fyrirtæki á Íslandi hafa stafrænt arkív sem hægt er að fá aðgang að. Auk þess eru til ættfræðifélög sem hafa skannað inn gamlar myndir.

Mikilvægt er að hafa gæðarannsókn á þessum myndum áður en þær eru notaðar sem grunnur fyrir gervigreind. Því betri sem inntaks­myndin er, því betra verður útkoman.

Skref tvö: Val á réttu tæki

Ekki öll gervigreindættmyndakerfi eru jöfn. Leitaðu að kerfi sem býður upp á stillingu fyrir íslenskt landslag, margar útgáfur af sama myndefni, geymslu í skýi með öryggisafritun, og möguleika á að bjóða fleiri en einum aðila aðgang.

Skref þrjú:

Skipting og dreifing

Búðu til ættmyndaskrá sem er auðkeyrð. Þetta þýðir að skipuleggja myndirnar eftir kynslóðum, eigendum og tilefnum. Margir nota Google Photos eða Dropbox fyrir þetta, en ættmyndir ættu að fá sérstaka meðhöndlun.

Hvað þetta þýðir fyrir framtíðina

Við erum að fara inn á tímabil þar sem flestar mannkynsmyndir verða rafrænar. Þetta hefur bæði kosti og galla. Gallinn er að tæknibilun getur orsakað algjöra myndglötun. Kosturinn er að við höfum nú verkfæri til að tryggja að myndir varist ekki aðeins heldur batni með tímanum.

Fyrir íslenskar fjölskyldur er þetta sérstaklega mikilvægt. Við erum lítil þjóð með sterka ættmenningu. Ættmyndir eru einn helsti vettvangurinn þar sem þessi menning lifir. Með gervigreind getum við tryggt að barnabörn okkar hafi aðgang að sömu minningum og við höfðum – og jafnvel betri.

Ekki er spurning um hvort gervigreindabreytingin í ættmyndum verður – hún er þegar að gerast. Spurningin er hvort við veljum að taka þátt eða bíða eftir að minningar okkar glatist.