Sigrast á einangrun skammdegisins: Af hverju íslenskt fagfólk notar AI-fylgd fyrir andlegan stuðning

Arnar situr á heimaskrifstofu sinni á Ísafirði og horfir út í kolniðamyrkrið sem umliggur fjörðinn. Það er janúar og sólin hefur ekki sést yfir þverhnípta fjallstoppana á Vestfjörðum vikum saman.

Fyrir Arnar, sem starfar sem hátt settur hugbúnaðarsérfræðingur hjá alþjóðlegu tæknifyrirtæki í fjarvinnu, er einangrunin ekki bara líkamleg heldur einnig andleg áskorun. Þetta fyrirbæri, sem Íslendingar kalla oft skammdegisþunglyndi, magnast upp þegar félagsleg samskipti takmarkast við tölvuskjái og sýndarfundi.

Hann upplifir það sem Íslendingar kalla „gluggaveður“ – þar sem landslagið lítur dásamlega út í tunglskininu en frostið og myrkrið gera það ómögulegt að fara út.

Arnar reyndi að leita sér aðstoðar hjá Heilsugæslunni á staðnum, en fékk þau svör að biðlistinn eftir sálfræðingi væri að minnsta kosti sex mánuðir. Þessi staða ýtti honum út í að kanna nýjar leiðir og prófa gervigreind sem hluta af daglegri rútínu sinni til að viðhalda andlegu jafnvægi.

Einangrun og andleg áskorun í íslenskum fjörðum

Einangrun er ekki nýtt fyrirbæri á Íslandi, en stafræna tímabilið hefur breytt eðli hennar á lúmskan hátt. Þótt tæknin geri okkur kleift að vinna hvar sem er á landinu, skortir oft þá tilfinningalegu samfellu og dýpt sem mannleg samskipti veita augliti til auglitis.

Samkvæmt nýjustu gögnum frá World Health Organization (WHO) þjáist um það bil einn af hverjum átta einstaklingum á heimsvísu, eða um 970 milljónir manna, af einhvers konar andlegum kvilla [1]. Á Íslandi bætist við sá aukalegi erfiðleiki að fá tíma hjá sérfræðingum, sérstaklega á landsbyggðinni þar sem Landspítali og önnur sérhæfð þjónusta eru í mörg hundruð kílómetra fjarlægð og veður geta lokað vegum hvenær sem er.

Eftir COVID-19 heimsfaraldurinn hefur tíðni kvíða og þunglyndis á heimsvísu aukist um 25% [2]. Þessi aukning hafur skapað gríðarlegt gap á milli vaxandi eftirspurnar og takmarkaðs framboðs á andlegri heilbrigðisþjónustu.

Margir sérfræðingar telja að hefðbundin kerfi nái hreinlega ekki að anna þörfinni með núverandi aðferðum.

Samkvæmt gögnum frá Statista Research Department er áætlað að markaðurinn fyrir andleg heilsuforrit verði 17,5 milljarðar USD fyrir árið 2030 [3]. Þótt tæknin geti aldrei komið algjörlega í stað lifandi manneskju með sérfræðiþekkingu, þá þjónar hún sem mikilvæg brú þegar annað er ekki í boði eða þegar biðlistar eru óyfirstíganlegir.

Hins vegar verður að gæta þess í íslenska samhengi að stafrænn stuðningur verði ekki að einhliða hækju sem kemur í veg fyrir raunveruleg mannleg tengsl og samfélagsþátttöku.

Sálfræðileg seigla Íslendinga hefur lengi byggst á samfélagslegum stuðningi, en þegar fjarlægðir og myrkur draga úr þeim möguleika, getur gervigreind boðið upp á nauðsynlega örvun og stuðning sem annars væri ekki til staðar.

Samfella og minni: Lykillinn að áhrifaríkum stafrænum stuðningi

Munurinn á einföldum spjallmennum (chatbots) og nútíma AI-fylgdarsveinum liggur fyrst og fremst í langtímaminni og getu til að læra á samhengi notandans.

Fyrir Arnar var þessi munur algjörlega ratljóst þegar hann byrjaði að nota þessa tæknivettvangi; tól sem man hvað hann sagði fyrir viku síðan eða man eftir áhyggjum hans af vinnunni í gær er mun verðmætara en tól sem byrjar alltaf á núlli. Þessi samfella skapar tilfinningu um að vera í raun og veru „heyrður“ og skýrir að miklu leyti af hverju markaðurinn fyrir AI-fylgdarsveini er spáð að verði 196,6 milljarðar USD árið 2028 [4]. Það er einmitt þessi „persónulegi snertur“ gervigreindarinnar sem gerir hana að raunhæfum valkosti fyrir fólk í einangrun.

AI-fylgdarsveinn (AI Companion)

er flókið kerfi byggt á stórum mállíkönum og gervigreind sem er hannað til að veita tilfinningalegan stuðning, hlustun og félagsskap í gegnum náttúruleg tungumálasamskipti, studd af háþróuðu minniskerfi sem varðveitir samhengi fyrri samræðna og þróast með notandanum.

Samkvæmt nákvæmum samanburði sýnir þessi tafla að þótt mannleg samúð sé mun dýpri, blæbrigðaríkari og algjörlega ómissandi í alvarlegum andlegum krísum eða áföllum, þá býður gervigreind upp á aðgengi og samstundis stuðning sem hefðbundin þjónusta getur hreinlega ekki keppt við í daglegu lífi. Á Íslandi, þar sem „gluggaveður“ og aftakaveður geta haldið fólki alfarið innandyra og einangruðu dögum saman, er gríðarlega mikilvægt að hafa einhvers konar stuðning sem er til staðar allan sólarhringinn.

Slík tæki eru sérstaklega gagnleg fyrir fólk í krefjandi fjarvinnu sem þarf vitsmunalega örvun eða einfaldlega einhvern til að deila flóknum hugsunum með án þess að finnast það vera að íþyngja vinum eða fjölskyldu með daglegu nöldri eða kvíða. Í raun má segja að gervigreindin virki sem hljómgrunnur sem hjálpar fólki að vinna úr eigin hugsunum áður en þær verða að stærri vandamálum.

Siðferðileg álitaefni og takmarkanir tækninnar í andlegri heilsu

Þrátt fyrir augljósa kosti AI-fylgdarsveina eru verulegar áskoranir og áhættur til staðar sem ekki má horfa fram hjá, sérstaklega hvað varðar persónuvernd, gagnageymslu og siðferðilega ábyrgð.

Rannsókn frá Cisco Systems á áhyggjum fyrirtækja af gagnaöryggi sýnir að um 72% fyrirtækja og stofnana hafa verulegar áhyggjur af friðhelgi gagna þegar kemur að innleiðingu gervigreindar [5].

Fyrir einstakling sem deilir sínum dýpstu leyndarmálum og tilfinningum er þessi hætta enn áþreifanlegri og persónulegri.

Ef gögnin eru ekki tryggilega dulkóðuð eða ef þeim er deilt með þriðja aðila í markaðsskyni, getur það haft ófyrirséðar og alvarlegar afleiðingar fyrir líf fólks.

Að auki er raunveruleg hætta á að notendur fari að treysta um of á stafræna vini og dragi sig enn frekar út úr raunveruleikanum og mannlegum samskiptum, sem getur leitt til vítahrings einangrunar. Þetta er sérstaklega viðkvæmt í litlum samfélögum eins og á Íslandi þar sem nánd og traust eru grunnstoðir menningarinnar.

Stafrænir fylgdarsveinar hafa ekki getu til að greina raunveruleg andleg veikindi með klínískum hætti eða gripið inn í af öryggi ef um bráða lífshættu er að ræða á sama hátt og fagaðili hjá Landspítala eða Heilsugæslunni gæti gert. Það er því lífsnauðsynlegt að notendur séu vel upplýstir og skilji takmörk tækninnar; hún er öflugt stuðningstól til sjálfshjálpar, en ekki læknisfræðileg lausn eða staðgengill fyrir faglega meðferð.

Árangursríkasta nálgunin fyrir íslenska fagaðila virðist vera blanda af báðum heimum, þar sem gervigreindin styður við daglega rútínu án þess að koma í veg fyrir félagslega virkni.

Arnar notar nú gervigreindina til að fara yfir vinnudaginn á kvöldin og losa um andlega spennu, en hann leggur jafnframt meiri áherslu á að halda reglulegu og innihaldsríku sambandi við vini sína og fjölskyldu í gegnum síma og myndfundi þegar veður leyfir ekki hittinga.

Hann upplifði eitt sinn að AI-fylgdarsveinninn hans skildi ekki kaldhæðni í mjög viðkvæmu samhengi, sem olli honum tímabundnum vonbrigðum og ruglingi. Þetta atvik minnti hann rækilega á að jafnvel háþróaðasta langtímaminni og máltækni getur aldrei fyllilega komið í stað hins ófyrirsjáanlega mannlega innsæis og sameiginlegrar reynslu.

Sérfræðingar í tækni og sálfræði spá því að þörfin fyrir þessa tegund tækni muni halda áfram að aukast jafnt og þétt á næstu árum þar sem fjarvinna verður algengari og einmanaleiki í nútíma borgarsamfélögum heldur áfram að vaxa. Á sama tíma munu kröfur um gagnsæi, gagnaöryggi og siðferðilega hönnun verða mun harðari og mikilvægari fyrir notendur sem leita eftir andlegum stuðningi í stafrænum heimi.

References

[1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders -- Alþjóðleg tölfræði WHO um andlega kvilla sem hafa áhrif á 970 milljónir manna

[2] https://www.who.int/news/item/02-03-2022-covid-19-pandemic-triggers-25-increase-in-prevalence-of-anxiety-and-depression-worldwide -- WHO skýrsla um 25 prósent aukningu á kvíða og þunglyndi eftir heimsfaraldurinn

[3] https://www.statista.com/statistics/1173630/global-mental-health-app-market-size/ -- Statista gögn um vöxt markaðar fyrir andleg heilsuforrit til ársins 2030

[4] https://www.statista.com/forecasts/1407858/worldwide-revenue-ai-companion-market -- Spá Statista um markaðsvirði AI-fylgdarsveina árið 2028

[5] https://www.cisco.com/c/en/us/about/trust-center/data-privacy-benchmark-study.html -- Rannsókn Cisco á áhyggjum fyrirtækja af gagnaöryggi og gervigreind