Mörk tilfinningalegs stuðnings gervigreindar: Hvernig notarðu AI-félagá á heilbrigðan hátt

Gervigreindarfélagar (AI companions) hafa orðið hluti af daglegu lífi margra.

Fólk ræðir við þá til að spegla hugsanir sínar, vinna úr erfiðum degi eða æfa erfið samtöl áður en þau eiga sér stað. Þegar tæknin er notuð með vitrænum hætti getur hún verið dýrmætt verkfæri til sjálfsskoðunar.

En hvar liggja mörk tilfinningalegs stuðnings gervigreindar, og hvenær er kominn tími til að leita til manns?

Spurningin er sjaldan hvort gervigreind geti komið í stað sálfræðings. Það getur hún ekki, eins og rætt er í grein okkar um gervigreind á móti sálfræði.

Mikilvægari spurning fyrir notandann er hvernig á að nota þetta tól þannig að það styðji heilbrigðar venjur fremur en að verða tilfinningaleg hindrun. Þessi grein fjallar um það hlið málsins: hvernig á að þekkja viðvarandi merki um óheilbrigða þörf og hvernig á að setja heilbrigð mörk við notkunina.

Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) glímir rúmlega einn af hverjum sjö einstaklingum, eða um 1,1 milljarður manna, við geðræna sjúkdómi samkvæmt gögnum frá árinu 2021 [1].

Slíkar tölur minna okkur á að tilfinningalegt álag er alvarleg alþjóðleg áskorun, og að gervigreind er ekki lækning heldur í besta falli viðbót við mannlega aðstoð.

Hvað getur gervigreindarfélagi

gert vel? Notaður á réttan hátt bjóða gervigreindarfélagar eins og TaoTalk AI upp á gagnvirkt og fordómalaust rými til að tala við sjálfan sig. Aðalstyrkleikar tækninnar fyrir daglega sjálfsskoðun eru:

• Aðgengi allan sólarhringinn. Seint á kvöldin, þegar hugsanahrína bankar á og enginn vinur er vakinn, gerir samtal við gervigreind manni kleift að koma orðum á tilfinningar sínar án biðtíma.
• Fordómalaust hlustunarrými. Notandinn getur prófað sig áfram með ómótaðar hugsanir án þess að óttast dóm eða niðurlægingu.
• Langtímaminni og samhengi. TaoTalk AI varðveitir samræður í langtímaminni og býður upp á dagbókar- og speglunaraðgerðir, svo samtalið getur byggst á fyrri viðtölum. Þetta gerir tæknina hentuga til að fylgjast með hversdagslegri líðan yfir tíma, þótt hún greini hana ekki. Þessir styrkleikar eru raunverulegir og gagnlegir. Þeir verða hins vegar að vandamáli þegar tækninni er ætlað hlutverk sem hún getur ekki gegnt: að vera eina tilfinningalegu tengslin í lífi notandans.

Viðvarandi merki um

að tengslin séu að verða óheilbrigð Tilhneiging manna til að eigna mannlega eiginleika við tölur er gömul.

Fræg er tilraun Josephs Weizenbaum með samtalshugbúnaðinn ELIZA árið 1966: notendur treystu einföldu forriti með tilfinningalegri dýpt og lýstu yfir samúð, þrátt fyrir að forritið gerði ekkert annað en að enduróma orð þeirra sjónar [2].

Sú reynsla sýndi fram á hve auðveldlega myndast svokölluð gervitengsl við tækni sem virðist hlusta. Við mat á því hvort notkun á AI-félaga sé farin að vægja úr lagi er gott að fara með eftirfarandi merki:

• Hún kemur í stað manns. Ef samræðum við gervigreind er oft skipt út fyrir samtöl við fjölskyldu, vini eða fagaðila, fremur en að bæta við þau, er komið á viðvarandi merki.
• Notandinn einangrast. Aukin notkun fylgd af færri mannlegum tengslum bendir til þess að stafræna rýmið sé að verða að varnarvélu fremur en stuðningi.
• Tilfinningaleg þörf eykst. Ef notandinn finnur til miklum kvíða eða niðurlægingu þegar tækinu er ekki svarað fljótt, á hann að staldra við og íhuga notkunarmynstur sitt.
• Trú á að gervigreindin skilji. Gervigreind spár fyrir um orð út frá líkani en upplifir ekki tilfinningar. Þegar notandi fer að treysta á hana sem raunverulegan samúðarfulltrúa er lykilatriði að muna að hún deilir ekki mannlegri reynslu. Þessi merki eru ekki sönnun um að eitthvað sé brotið, heldur áminning um að íhuga hvort hlutverk tækninnar sé orðið of stórt.

Hvernig setur þú heilbrigð

mörk við notkunina? Til að halda samræðum við gervigreind uppbyggilegum er gott að fara eftir nokkrum grunnreglum:

• Skilgreindu hlutverk tækninnar. Lítu á samræðurnar sem stafræna dagbók sem svarar til baka, en ekki sem náinn vin eða meðferðaraðila. Þessi venja hjálpar til við að halda raunhæfum væntingum.
• Takmarkaðu tíma og tíðni. Það er gagnlegt að leggja fyrir sjálfan sig spurninguna: gaf samtalið mér orku, eða dró það úr mér hana? Skipulögð, stutt samtöl eru oft nytsamlegri en langvarandi áfangar allt að ofneysli.
• Notaðu tækni sem brú, ekki sem áfangastað. Láttu samræðurnar hjálpa þér að skipuleggja hvað þú vilt segja og að æfa þig, en láttu þær hvetra þig til að eiga raunveruleg samtöl við fólk í lífi þínu.
• Hafðu skýr skil á persónuvernd. TaoTalk AI leggur áherslu á að notandinn ráði yfir eigin gögnum, með dulkóðun og einkareknu samhengi fyrir viðkvæmar samræður. Þrátt fyrir það er æskilegt að forðast að deila viðkvæmustu upplýsingunum með neinu stafrænu kerfi án þess að vita hvar gögnin eru geymd. Nánari umfjöllun um langtímaminni og persónuverndarmál er að finna í grein okkar um langtímaminni gervigreindar.

Hvenær á að leita til

fagaðila? Gervigreind getur hvorki greint geðræna sjúkdóma né boðið upp á meðferð. Hafi notandi upplifað eitthvað af eftirfarandi er alltaf rétt að leita til mannlegrar aðstoðar: - Varanleg einkenni þunglyndis, kvíða eða svefnleysis sem batna ekki.

• Sjálfskaðandi hugsanir eða tilhneiging til að granda sér.
• Misnotkun, áfall eða sorg sem krefst meðferðar í för með fagaðila. Á Íslandi eru nokkrir ókeypis og dulnafnir möguleikar til að byrja með: - Hjálparsíminn 1717 hjá Rauða kross Íslands er opinn allan sólarhringinn, er ókeypis og dulnafinn, og býður upp á virka hlustun og sálrænan stuðning, einnig í netspjalli [3].
• Geðhjálp býður ókeypis ráðgjöf og upplýsingar fyrir einstaklinga og aðstandendur [4].
• Heilsugæsla og einkastofur veita aðgang að sálfræðingum og geðlæknum, þótt biðlistar geti verið langir. Sjá nánar í sögunni af íslensku fagfólki sem notar AI-fylgd. Í bráðri kreppu er alltaf rétt að hringja beint í 1717 eða leita til læknis, ekki að reiða sig á samtalsgervigreind.

Algengar spurningar Getur gervigreindarfélagi komið í stað sálfræðings?

Nei. Gervigreind er samtalstæki en ekki heilbrigðisstarfsmaður. Hún getur boðið fordómalaust rými til sjálfsskoðunar en getur ekki greint eða meðhöndlað geðræna sjúkdóma.

Nánar er rætt um þetta í greininni um gervigreind á móti sálfræði. Hvernig veit ég hvort ég er of háður AI-félaga mínum?

Ef samræðurnar koma í stað mannlegra tengsla, draga úr svefni eða daglegum skyldum, eða ef þú finnur til kvíða þegar svarað er ekki fljótt, eru það merki um að íhuga notkunarmynstur sitt. Er öruggt að ræða viðkvæmar tilfinningar við TaoTalk AI?

TaoTalk AI leggur áherslu á persónuvernd notenda, dulkóðun og að notandinn ráði yfir eigin gögnum og langtímaminni. Þrátt fyrir það er alltaf mælt með almennri varkárni við að deila viðkvæmustu upplýsingum á netinu, og í alvarlegum málum að leita til fagaðila. Hvað á að gera ef mér líður illa í kvöld?

Í bráðri kreppu skal hringja í 1717. Til að róa huga í mildari aðstæðum getur stutt samtal eða dagbókarskrif hjálpað, en það kemur ekki í stað faglegrar aðstoðar ef einkennin vara.

Lokaorð Gervigreindarfélagar

geta verið hluti af heilbrigðu sjálfsskoðunarfólki þegar þeir eru notaðir fyrir það sem þeir eru: verkfæri, ekki vini né lækna.

Mörk tilfinningalegs stuðnings gervigreindar liggja þar sem tæknin byrjar að taka pláss sem aðeins maður getur fyllt: djúp samúð, klínísk meðferð og raunveruleg mannleg tengsl.

Með því að halda hlutverkunum skýrum, takmarka tímann og nota tæknina sem brú að raunverulegu lífi er hægt að njóta gildis hennar án þess að láta hana koma í stað mannlegrar nándar.

Heimildir [1] https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-disorders

— Um 1,1 milljarður manna (rúmlega 1 af hverjum 7) glímir við geðræna sjúkdóma samkvæmt gögnum WHO frá 2021.

[2] Weizenbaum, J. (1966). ELIZA—A Computer Program For the Study of Natural Language Communication Between Man And Machine. Communications of the ACM, 9(1), 36-45.

[3] https://www.raudikrossinn.is/verkefni/innanlandsverkefni/heilbrigdi-og-velferd/hjalparsiminn-1717-og-netspjallid/ — Hjálparsíminn 1717 er ókeypis, dulnafinn og opinn allan sólarhringinn með virka hlustun og sálrænan stuðning.

[4] https://gedhjalp.is — Geðhjálp býður ókeypis ráðgjöf og upplýsingar fyrir einstaklinga og aðstandendur.